‘Het is triest, maar er gebeuren steeds opnieuw ernstige ongelukken omdat bemanningsleden afdalen in een besloten ruimte op een schip zonder eerst het zuurstofgehalte te meten', zegt Peter Nitzsche, docent aan het Scheepvaart en Transport College (STC) tijdens de in september gehouden CBRB praktijkmiddag over het transport van gevaarlijke stoffen per binnentankvaart en het nieuwe ADN 2100. 'Niet alleen ladingtanks, ballasttanks en beunen, ook kettingbakken, laadruimen of een afgesloten voorpiek kunnen zo zuurstofarm zijn dat een bemanningslid in zo'n ruimte het bewustzijn verliest.'

Deel uit artikel ‘Zuurstof voel en ruik je niet', Weekblad Schuttevaer 20 september 2010, Hans Heinen.
Als voorbeeld noemt Nitzsche een ongeval op een zeeschip, waar een matroos alleen afdaalde in een tank waar eerder nylonzout in had gezeten. Hij wilde snel even een Bahco te pakken die hij in de tank had laten vallen.

Nylonzout valt niet onder een gevarenklasse. De stuurman had die ochtend tegen de bootsman gezegd dat men veilig kon afdalen, aangezien de tank al 24 uur werd belucht. Controle met meetapparatuur leek de stuurman niet nodig. Dat bleek een fatale vergissing. De matroos verloor onder aan de trap het bewustzijn. De bootsman miste hem al snel en zag hem onder aan de trap liggen. Hij sloeg alarm en bemanningsleden met persluchtflessen daalden enkele minuten na de ontdekking af in de tank. Het lukte echter niet meer om de matroos te reanimeren, waarop iemand zijn vrouw en twee kinderen moest gaan vertellen wat er was gebeurd.

Onvoorspelbaar
‘Tijdsdruk, gemakzucht en stoerdoenerij zijn redenen waarom het zuurstofgehalte soms niet wordt gemeten', zegt Nitzsche. ‘Dat gaat 999 keer goed, maar de 1000ste keer gaat het mis. Zuurstof of het gebrek daaraan ruik je niet. Wanneer er geen zuurstof in de lucht zit merk je niets. Je ademt gewoon door. Omdat het hart het zuurstofrijke bloed vanaf je longen als eerste naar de hersenen stuurt, valt het bewustzijn ook als eerste uit wanneer er geen zuurstof in de ingeademde lucht zit. Je valt gewoon om.'

Het is volgens Nitzsche niet te voorspellen hoe hoog het zuurstofgehalte op een bepaald moment is in een tank of beun. ‘In modderig ballastwater zit veel organisch materiaal. Achtergebleven organisch materiaal op de bodem van een lege ballasttank kan veel zuurstof verbruiken. Ook oxidatieprocessen verbruiken zuurstof. Wanneer je roest op de stalen wanden ziet is het oppassen geblazen, helemaal wanneer de roest zwarte plekken vertoont. Die duiden op een zuurstoftekort. Bij normale oxidatie vormt zich altijd bruine roest.'

Buiten adem
Op droge-ladingschepen kan broei in organische ladingen de zuurstof in een laadruim opmaken. Te denken valt aan houtpulp, vochtige maïs, turf, sojaschroot en petcokes. ‘Met petcokes is nog niet zo lang geleden een ernstig ongeluk gebeurd op een bulkcarrier', vertelt Nitzsche. ‘De temperatuur in de ruimen moest worden gemeten voor controle op broei. Aangezien niemand daar trek in had, werd een stagiair de ruimen in gestuurd. Toen hij het op één na voorste ruim instapte ging hij onderaan de trap liggen. De tweede stuurman, die hem boven bij het luik in de gaten hield, schrok zich rot. Hij had geen portofoon mee en begon wild te gebaren naar de brug. De eerste stuurman begreep meteen dat er iets mis was, stormde alle trappen af en rende het hele stuk naar het voordek, waar hij buiten adem aankwam. Toen hij de stagiair zag liggen dook hij meteen het ruim in, waar ook hij bewusteloos raakte.
Toen met luchtflessen uitgeruste bemanningsleden ze uiteindelijk omhoog haalden, bleek de stuurman overleden, maar kon de stagiair, wonder boven wonder worden gereanimeerd. Die was heel rustig naar beneden gelopen. Daardoor kon zijn lichaam het langer zonder zuurstof volhouden dan de stuurman, die met kloppend hart en buiten adem was komen aanrennen. Die daalde al met een zuurstoftekort af en dat werd hem fataal.'

Teveel zuurstof ook gevaarlijk
Een overschot aan zuurstof in een afgesloten ruimte is ook gevaarlijk.
Dat kan gebeuren wanneer een zuurstoffles in een besloten ruimte leegloopt, bijvoorbeeld tijdens laswerkzaamheden. ‘Bij 30% zuurstof brand een overall net zo fel als benzine', aldus Nitzsche. ‘Een brand is dan ook nauwelijks nog te blussen, het vuur laait steeds weer op.'

Meer over dit onderwerp leest u op de website van weekblad Schuttevaer, 10 september 2010, geschreven door Hans Heynen